Hãy dạy trẻ yêu thương các bạn tự kỷ ngay từ nhỏ

1. Vì sao phải dạy trẻ yêu thương bạn tự kỷ?

Nhiều phụ huynh vẫn tin rằng trẻ con vốn hồn nhiên và dễ chấp nhận bạn bè. Nhưng sự thật không hoàn toàn như vậy. Một đứa trẻ nếu chưa từng nhìn thấy sự khác biệt sẽ khó hiểu và dễ sợ hãi, né tránh, thậm chí là trêu chọc những bạn có hành vi lạ.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), năm 2023, tỷ lệ trẻ nằm trong phổ tự kỷ tại Mỹ là 1 trên 36 trẻ . Ở Việt Nam, chưa có thống kê toàn diện nhưng con số ước tính cũng không thấp. Nghĩa là, hầu như bất cứ đứa trẻ nào cũng sẽ học cùng, chơi cùng hoặc tiếp xúc với bạn tự kỷ ở trường hoặc trong khu phố.

Trẻ tự kỷ thường có cách cư xử mà người khác khó hiểu: không giao tiếp mắt, không phản hồi khi được gọi tên, lặp đi lặp lại một hành động, bịt tai hoặc la hét khi nghe tiếng ồn lớn. Nếu không được cha mẹ hoặc thầy cô giải thích, trẻ thường nghĩ: “Bạn ấy kỳ lạ, bạn ấy không thích mình.” Hậu quả là trẻ tự kỷ dễ bị cô lập trong chính lớp học mà lẽ ra phải là môi trường hòa nhập.

Một nghiên cứu đăng trên Journal of Autism and Developmental Disorders cho thấy, trẻ tự kỷ có nguy cơ bị bắt nạt cao gấp 3–4 lần so với các bạn khác . Bị trêu chọc, cô lập lâu dài có thể dẫn đến rối loạn lo âu, trầm cảm, mất tự tin, càng thu hẹp khả năng hòa nhập xã hội của trẻ tự kỷ.

2. Lòng yêu thương không tự nhiên mà có – phải được dạy

Không phải trẻ con nào sinh ra cũng biết cảm thông. Từ bé, trẻ thường nhìn hành vi lạ bằng ánh mắt tò mò. Nếu người lớn phớt lờ hoặc trách mắng bạn tự kỷ ngay trước mặt con, đứa trẻ sẽ học cách gán nhãn “bạn ấy hư” hoặc “bạn ấy khó gần”. Ngược lại, nếu được hướng dẫn, khích lệ và thấy người lớn làm gương, trẻ sẽ dần biết đồng cảm và bảo vệ bạn khác biệt.

Trong tài liệu của National Autistic Society UK, các chuyên gia gọi đây là “tăng cường hiểu biết về đa dạng não bộ” – thay vì nhìn tự kỷ như một khiếm khuyết, hãy nói với trẻ rằng não bộ mỗi người vận hành khác nhau. Có người thích âm thanh, thích giao tiếp sôi nổi; có người lại thấy hạnh phúc nhất khi một mình hoặc lặp lại những điều quen thuộc.

3. Cách cha mẹ và thầy cô gieo mầm lòng bao dung

3.1. Giải thích bằng ngôn từ dễ hiểu

Trẻ nhỏ cần được nghe lời giải thích ngắn gọn, gần gũi và tích cực. Ví dụ:

• “Bạn Nam không thích tiếng ồn nên khi lớp đông, bạn ấy bịt tai để đỡ sợ. Không phải bạn ghét con đâu, con có thể ngồi cạnh bạn ấy chơi nhẹ thôi nhé.”

• “Bạn Lan không thích chạm tay nhưng vẫn muốn chơi cùng. Con có thể ngồi cạnh bạn và xếp hình, bạn ấy sẽ rất vui.”

Những câu nói cụ thể như vậy giúp trẻ hiểu vì sao bạn khác mình mà không sợ hãi hay khó chịu.

3.2. Kể chuyện – đọc sách – xem phim

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ học nhanh qua câu chuyện và hình ảnh. Một số cuốn sách như “My Friend with Autism” (Beverly Bishop) hay “Since We’re Friends” (Celeste Shally) kể bằng giọng trẻ thơ, minh hoạ sinh động, giúp trẻ hiểu: bạn tự kỷ không xa cách mà chỉ cần bạn bè tinh tế hơn.

Cha mẹ có thể dành 5–10 phút mỗi tối kể chuyện, xem phim hoạt hình hoặc đọc truyện về chủ đề đa dạng não bộ. Thói quen nhỏ này gieo mầm hiểu biết suốt tuổi thơ.

3.3. Khen ngợi hành động yêu thương

Trẻ học được thói quen tốt nhờ phản hồi tích cực. Khi con ngồi cạnh, chia sẻ đồ chơi hay bảo vệ bạn tự kỷ khỏi trêu chọc, hãy khen ngay:

• “Mẹ thấy con rất tốt bụng khi chơi với bạn Nam, bạn ấy vui lắm đấy!”

• “Con giỏi quá, con nói nhỏ để bạn không sợ tiếng ồn. Bạn ấy sẽ thích chơi với con nhiều hơn!”

Những câu khen này củng cố giá trị tích cực, làm trẻ tự hào và muốn lặp lại.

4. Vai trò của nhà trường: Đừng để trẻ tự kỷ đơn độc

Trường học có vai trò then chốt trong việc xây dựng môi trường hòa nhập. Theo Autism Speaks (Nguồn), những trường học thành công trong giáo dục trẻ tự kỷ thường:

• Có tiết học kỹ năng xã hội: Trẻ được học cách chơi nhóm, tôn trọng khác biệt, ứng xử khi thấy bạn có hành vi lạ.

• Tập huấn giáo viên và nhân viên: Từ cô giáo chủ nhiệm đến giám thị, bảo vệ đều hiểu về tự kỷ để hỗ trợ nhất quán.

• Kết nối phụ huynh – cộng đồng: Tổ chức buổi nói chuyện, hội thảo nhỏ, mời chuyên gia hoặc chính các bạn tự kỷ lớn lên chia sẻ.

Khi cả trường cùng hành động, trẻ tự kỷ không còn đơn độc. Các bạn khác cũng tự nhiên coi việc chơi cùng bạn tự kỷ là điều bình thường.

5. Từ gia đình nhỏ đến cộng đồng lớn: Dạy yêu thương để thế giới an toàn hơn

Một đứa trẻ hiểu về sự khác biệt hôm nay sẽ trở thành một người lớn tử tế, biết bảo vệ những ai dễ bị tổn thương. Sự hiểu biết không đến từ những bài giảng dài dòng, mà từ câu chuyện cha mẹ kể mỗi tối, từ lời nhắc nhở nhẹ nhàng khi con nhìn thấy bạn khác biệt, từ lời khen đúng lúc khi con biết chia sẻ.

Hãy bắt đầu thật nhỏ:

“Con có biết vì sao bạn Nam lại bịt tai không? Mình cùng làm bạn với bạn ấy nhé?”

Dạy trẻ yêu thương bạn tự kỷ không chỉ để giúp các bạn ấy được hòa nhập, mà còn là bài học sống còn để thế hệ trẻ lớn lên thành những công dân có lòng nhân ái, tôn trọng sự đa dạng.

Bạn có thể bắt đầu từ hôm nay – bằng một câu hỏi nhỏ, một câu chuyện ngắn, hay một lời khen đúng lúc. Những điều nhỏ bé ấy chính là những viên gạch đầu tiên xây nên một xã hội tử tế và an toàn hơn cho tất cả.

📌 Nguồn tham khảo

Sterzing et al., Bullying Involvement and ASD, JADD