Bạn thân của bạn có thể là người ADHD – Vậy bạn đã hiểu đúng về họ chưa?

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD – Attention Deficit Hyperactivity Disorder) không còn là khái niệm xa lạ trong y học hiện đại, nhưng trong nhận thức xã hội, nó vẫn là một vùng mờ nhiều định kiến. ADHD thường bị gán với các hình dung tiêu cực như “khó dạy”, “thiếu tập trung”, “bốc đồng” hoặc “kém trách nhiệm”. Tuy nhiên, khoa học thần kinh và tâm lý học trong những thập kỷ gần đây đang dần hé lộ một bức tranh đa chiều và sâu sắc hơn rất nhiều.

Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ADHD ảnh hưởng đến khoảng 5–7% trẻ em và từ 2–5% người trưởng thành trên toàn cầu. Tuy nhiên, tỷ lệ chẩn đoán và hỗ trợ can thiệp vẫn chưa tương xứng, đặc biệt ở người lớn – nơi các triệu chứng không còn biểu hiện bằng hành vi hiếu động rõ rệt, mà thường “ẩn” trong sự rối loạn chức năng điều hành như trì hoãn, quản lý thời gian kém, hoặc thường xuyên quên trước quên sau.

1. ADHD là gì và não bộ họ hoạt động ra sao?

ADHD không phải là vấn đề về ý chí hay đạo đức cá nhân. Đây là một rối loạn phát triển thần kinh (neurodevelopmental disorder) liên quan đến sự điều tiết của hai chất dẫn truyền thần kinh quan trọng: dopamine và norepinephrine – những chất điều phối động lực, khả năng duy trì chú ý, kiểm soát hành vi và cảm xúc.

Một nghiên cứu của Volkow et al. (2009), công bố trên tạp chí JAMA, đã sử dụng kỹ thuật PET scan để phát hiện rằng người ADHD có mật độ thụ thể dopamine thấp hơn đáng kể trong vùng vỏ não trước trán và thể vân – hai khu vực liên quan đến kiểm soát hành vi và khả năng đưa ra quyết định. Điều này lý giải vì sao người ADHD dễ bị xao nhãng, khó tập trung và gặp khó khăn trong việc duy trì các nhiệm vụ dài hạn.

Ngoài ra, các nghiên cứu hình ảnh cộng hưởng từ chức năng (fMRI) cho thấy sự kết nối giữa các vùng não của người ADHD hoạt động kém hiệu quả hơn, đặc biệt là mạng lưới điều hành trung ương (central executive network) và mạng lưới kiểm soát mặc định (default mode network). Những trục trặc trong kết nối này dẫn đến hiện tượng “tâm trí trôi dạt” và rối loạn khả năng ức chế xung động.

2. Hyperfocus – khả năng tập trung siêu sâu chỉ có ở người ADHD?

Một nghịch lý thú vị ở ADHD là hiện tượng hyperfocus – trạng thái mà người ADHD có thể tập trung cao độ đến mức quên ăn, quên ngủ, nếu họ thật sự hứng thú với một nhiệm vụ. Mặc dù ADHD thường bị định nghĩa bởi “thiếu chú ý”, nhiều chuyên gia cho rằng chính xác hơn phải là “khó điều tiết chú ý”.

Tiến sĩ William Dodson, chuyên gia hàng đầu về ADHD ở người trưởng thành, đã gọi ADHD là “rối loạn lãng quên thời gian”: người ADHD không thể tự mình định lượng thời gian và điều tiết năng lượng cho các tác vụ không hấp dẫn, nhưng lại có thể dồn toàn bộ nội lực khi bị cuốn hút.

Điều này lý giải vì sao một số người ADHD có thể hoàn thành một dự án lớn chỉ trong vài giờ sau nhiều tuần trì hoãn – bởi sự gấp gáp kích hoạt dopamine và giúp họ “bật chế độ tập trung tối đa”.

3. Khó khăn không phải vì “lười biếng” – mà vì chức năng điều hành bị rối loạn

Một trong những khía cạnh cốt lõi nhưng ít được hiểu đúng về ADHD là sự suy yếu trong “chức năng điều hành” (executive functioning). Đây là bộ kỹ năng cho phép chúng ta lên kế hoạch, quản lý thời gian, tổ chức thông tin và điều chỉnh hành vi theo mục tiêu dài hạn.

Nghiên cứu của Barkley (1997) – một trong những chuyên gia tiên phong trong nghiên cứu ADHD – chỉ ra rằng ADHD thực chất là một rối loạn về khả năng tự kiểm soát. Người ADHD không thiếu kiến thức về việc cần làm, nhưng gặp khó khăn trong việc “bắt đầu” và “duy trì” hành động, đặc biệt là trong những nhiệm vụ không mang lại phần thưởng ngay lập tức.

Họ có thể liên tục quên hẹn, đến trễ, trì hoãn deadline không vì thiếu tôn trọng hay cố tình, mà đơn giản là hệ thống điều tiết hành vi của họ hoạt động khác biệt.

4. ADHD không phải là “khiếm khuyết” – mà là một dạng khác của tiềm năng

Một báo cáo tổng hợp trên tạp chí Scientific American Mind (2016) cho thấy nhiều người ADHD có khả năng tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề theo hướng phi tuyến tính và đặc biệt giỏi trong những môi trường cần phản ứng nhanh, đa nhiệm, hoặc xử lý thông tin cảm giác phong phú.

Ví dụ, nhiều nghệ sĩ, kỹ sư, doanh nhân và nhà sáng tạo nổi tiếng được cho là có biểu hiện của ADHD – bao gồm Leonardo da Vinci, Richard Branson, Michael Phelps, Simone Biles, và thậm chí cả Albert Einstein (theo giả thuyết của một số nhà nghiên cứu thần kinh).

Trên thực tế, một nghiên cứu năm 2018 được công bố trên Journal of Creative Behavior cho thấy nhóm người ADHD đạt điểm cao hơn trung bình trong bài kiểm tra đo tư duy sáng tạo, đặc biệt ở yếu tố “tư duy phân kỳ” – khả năng nảy ra nhiều ý tưởng khác nhau trong thời gian ngắn.

5. Nếu bạn là bạn thân của một người ADHD – bạn có thể làm gì?

Không cần phải là bác sĩ tâm thần, bạn cũng có thể trở thành “vùng an toàn” cho một người ADHD bằng những cách rất đơn giản nhưng thiết thực:

• Hiểu rằng sự quên, sự đổi chủ đề hay cảm xúc thất thường không phải là vô tâm, mà là một phần trong vận hành não bộ của họ.

• Tránh đánh giá qua biểu hiện bề ngoài, như cách họ xử lý thời gian hoặc sắp xếp công việc. Họ có thể cần thêm hỗ trợ về hệ thống, lời nhắc, hoặc nhịp làm việc phù hợp hơn.

• Khuyến khích, không áp đặt: Thay vì bảo họ “phải thay đổi”, hãy tìm hiểu cách họ phát huy điểm mạnh một cách tự nhiên nhất.

• Lắng nghe thay vì sửa chữa: Nhiều người ADHD từng trải qua tuổi thơ bị mắng mỏ, cô lập. Điều họ cần ở bạn là cảm giác được chấp nhận – không điều kiện.

Người ADHD không cần bị “sửa chữa” – họ cần được hiểu đúng

ADHD không phải là sự thiếu sót, mà là một biến thể thần kinh. Nếu xã hội thôi gán nhãn “lười biếng” hay “kém trách nhiệm”, và thay vào đó đầu tư vào sự thấu hiểu và hỗ trợ phù hợp, thì người ADHD có thể phát triển trọn vẹn tiềm năng của mình.

Trong một thế giới cần sáng tạo, linh hoạt và thích ứng cao – đôi khi chính những bộ não “không đi theo chuẩn mực” lại là nơi khởi sinh của đột phá. Là bạn thân, bạn không cần làm điều gì to lớn. Chỉ cần bạn không hiểu sai, và bạn vẫn ở lại – đó đã là món quà lớn nhất với người ADHD rồi.

Nguồn:

https://www.additudemag.com/adhd-friendship-advice/?srsltid=AfmBOor8an9R9mZa7czKcoqM45yLsAReMjXm_2x5whZs6AutPVsnfER5

https://www.health.harvard.edu/blog/helping-children-who-are-neurodiverse-build-friendships-202304052909